Yeryüzünün bir parçasının yukardan kuşbakışı görünümünün
matematik yöntemlerle küçültülerek ve üzerine özel işaretler koyarak bir düzlem
üzerine çizilmiş şekline HARİTA deriz. Haritaların kolay ve anlaşılır
olabilmesi için en gerekli ayrıntılara yer verilir.Harita üzerindeki iki nokta
arasındaki uzunluğun,arazide aynı iki noktanın arasındaki ölçülen yatay
mesafesine olan oranını ÖLÇEK olarak adlandırırız. Haritaların alt köşelerinde
hangi ölçekte yapıldıklarını gösteren işaretler vardır(1:500000 - 1:250000 -
1:50000 - 1:25000 gibi).Bir haritada bu ölçeğin paydasında yer alan rakam ne
kadar büyük olursa haritanın ölçeği o kadar küçük olur.1:50000 ölçekli bir
harita üzerindeki
HARİTA YORUMLAMA Haritaya baktığınızda bölgeyi üçboyutlu
zihninizde oluşturabilmeniz en önemli noktadır.Bunu haritadaki yükselti
çizgileri sayesinde yapabilirsiniz.Dağın bir yatay kesiti alınır.Çizgiler eşit
yükseltileri gösterir.Yükselti çizgilerinin şekli dağın veya tepenin şeklini
verir.
Yükselti çizgilerinin şekli dağın şeklini verirken,yoğunlukları
eğimi verir.Bir süre sonra haritaya baktığınızda arazinin resmini kafanızda
oluşturabilirsiniz..
Hafif Eğim
Dik Eğim
Uçurum
İç Bükey
Dış Bükey
Boyun
Tepe
Sırt
Doruk Çizgisi
Vadi
Çöküntü
Derecik
Topluca İncelediğimizde
1.TEPE
2.VADİ
3.SIRT
4.BOYUN
5.ÇÖKÜNTÜ
6.DERİN VADİ
7.OVAYA BAĞLANAN BURUN
8.UÇURUM
9.GEÇİT
10.DOLGU
Yeryüzünde manyetik kuzeyi gösteren bir alettir.Birçok çeşidi
vardır.Bu bölümde dağcılar ve gezginler için kullanışlı iki çeşit pusula
tanıtılacaktır.
A-Silva Pusula
A-Cetvel
B-Hareket Yönü
C-Mesafe ölçmede kolaylık sağlayan ölçekli cetvel
D-Şeffaf yüzey
E-Hedef Açısı Okuma Çizgisi
F-Pusula İçindeki Kuzey-Güney Çizgileri
G-Pusula Açı Kadranı
H-Pusulanın Kuzey Ucu.
Şeffaf olmasından dolayı haritanın ölçeği ile aynı ölçekte olan
cetvel ile mesafe ve açı ölçümü kolaylığı sağlar ve çok hafiftir. Silva pusula
ile şunları yapabiliriz.
1-Harita üzerinde mesafe ölçme.
2-Kuzeyi Bulma
3-Haritayı kuzeye göre yerleştirme ve haritadan pusulaya hedef açısı bulma
4-Pusuladan haritaya hedef açısı alma.
1-Haritada mesafe bulma
1:25000 ölçekli bir haritada 1cm
2-Kuzeyi Bulma
Üç çeşit kuzey vardır.Gerçek kuzey:Kuzey kutbunun olduğu kuzeydir.Harita
Kuzeyi:Haritadaki kuzey ve güney çizgilerinin gösterdiği kuzeydir.Manyetik
Kuzey:Pusula iğnesinin gösterdiği kuzeydir.Manyetik kuzey bölgeden bölgeye
değişiklik gösterir.Bu değişiklik haritalarda belirtilir.
3-Haritayı Yerleştirmek
Bulunduğunuz yeri biliyor iseniz çevrenizdeki nehir,tepe,köprü gibi işaretlerin
yönüne haritayı çevirmek suretiyle haritayı yönüne koyabiliriz.İkinci yol
olarak haritayı yere yayarız pusulanın kuzey oku ile haritanın kuzey oku aynı
yöne gelene kadar haritayı çeviririz.
Haritadan Pusulaya Hedef Açısı Alma
Görüş mesafesinin az olduğu bir alanda haritadan hedef açısını bulup,pusulayı
ayarlayarak pusula ile yola devam edilebilir.Haritayı yere koyun gideceğiniz
nokta ile bulunduğunuz noktayı bir çizgi ile birleştirin.(Haritanın kuzey
yönüne konması gerekli değildir.)
Pusulanın uzun kenarı hedefi gösterecek çizgi üzerine
yerleştirin.Pusulanın kuzey-güney çizgilerinin haritanın kuzey -güney çizgileri
ile paralel olana kadar çevirin.Haritadaki X harfi le gösterilen çizgi(Kuzey-Güney
Çizgisi)Pusula yuvasındaki Y çizgisine paralel olacaktır.
Hedef açısı okuma noktasından hedef açısını okuyun.Pusula iğnesi
manyetik kuzeye saptığından manyetik farkı ekleyin veya çıkarın.Avrupa
ülkelerinde manyetik fark hedef açısına eklenir.Pusula yuvasınındaki değeri
yeni değere göre değiştirin.
Pusulayı haritadan kaldırın ve yere paralel tutun.Pusula
yuvasının kuzey-güney çizgileri ile pusula iğnesinin kuzey-güney iğnesi
çakışıncaya kadar kendi etrafınızda dönün.
Pusulanın hareket okunun yönü gideceğiniz yöndür.
Bu işlemler esnasında açı hatası yapmamaya dikkat
etmelisiniz.Yapacağınız küçük açı hataları hedefinize ulaşmada büyük hatalara
neden olur.Aşağıdaki şekilde yapılan 10 derecelik hata 1000 metrede 100
metrelik sapmaya neden olmaktadır.
4-Pusuladan Haritaya Hedef Açısı Alma Bir zirveyi saptamak:
Pusulayı yere paralel tutup,hareket yönü okunu zirveye doğru çevirin.
Pusulanın kuzey iğnesi,pusula yuvasının kuzey yönü ile
çakışıncaya kadar pusula yuvasını çevirin.
Hedef açısını okuyun ve manyetik farkı bu değerden çıkarın.Yeni
değeri hedef açısı okuma çizgisine getirin.
B-Mercekli Pusula Farklı amaçlar için sağlam ve dayanıklı imal
edilmişlerdir.Hedef açısını, kapakta bulunan ince çelik tel ve açıyı okumaya
yarayan mercek üzerinde bulunan yarık vasıtası ile(gez-göz-arpacık gibi)çok
hassas ölçebiliriz.
Hedef açısı alırken aşağıdaki gibi tutulur.
Bir noktanın hedef açısını alma
Mercekli pusulanın açık ve kapalı görünüşleri.
YÖN BULMA
Dünya üzerinde bulunduğumuz yeri harita ve aletler kullanarak belirliyebiliriz.Bulunduğumuz
noktadan diğer bir noktaya giderken, yürüdüğümüz yönü rota olarak
adlandırırız.İki nokta arasında birçok engeller,tepeler,ormanlar,göller ve
nehirler yer alabilir.Önemli olan bir yerden diğerine giderken, saydığımız bu
engelleri aşarken rota dediğimiz yönümüzü kaybetmememizdir.Yapılan
araştırmalarda bir kişi bilmediği bir arazide hareket ediyorsa bir müddet sonra
yön duygusunu kaybettiği görülmektedir.Yürüyüş sırasında, yaşamlarında sağ
ayağını kullanan insanların kuvvetli olan bu ayakları ile sola göre daha uzun
adım attıkları görülmektedir.Bu nedenle düz bir doğru üzerinde yürüdüklerini
zanneden kişilerin rotalarından sola doğru saptıkları ve zaman içinde sola
doğru çok geniş bir yay çizdikleri görülmektedir.Sonuçta umdukları yere
ulaşamadıkları gibi nerede olduklarını bilememektedirler.Son yıllarda ülkemizde
doğada etkinlik gösteren kişilerin sayısı artmıştır.Bu sayı artışı beraberinde
kazaları ve kaybolma olaylarını getirmektedir.Yön saptama çok kesin ve net bir
hadisedir.Doğada yürüyen bir kişi net olarak nerede olduğunu bilmeli veya
kaybolduğunu kabul etmelidir.
Pusula ve şimdi öğreneceğimiz yöntemlerle yeryüzeyinde ancak yön
saptaması yapılabilir. Yani ancak istenen rotada yürümek mümkün
olabilir.Yeryüzü üzerinde nerede olduğumuz sorusunun cevabı farklı aletler
gerektirir.Bu aletlerden elde ettiğimiz sonuç ile enlem ve boylamımızı
derece,dakika ve saniye cinsinden öğrenebiliriz.Bu bilgi ancak bir haritaya
aktarıldıktan sonra o anki haritadaki yerimizi bilebiliriz.
Sonuç olarak doğada yönümüzü belirlemeden önce kabaca nerede
olduğumuzu bilmek zorundayız.Ancak bundan sonra nereye gideceğimizi düşünüp
sonra yönümüzümü saptamalıyız.
Yön Saptama Yöntemleri
Pusula Yardımı İle
Yönümüzü en kolay pusula yardımı ile saptıyabiliriz.Pusula ibresinin koyu
renkli ucu manyetik kuzeyi gösterir.Kuzeyinin nerede olduğunu belirledikten
sonra,hangi yöne gidecek isek o yönde yer alan bir cismi (örneğin ağaç,iri
kayalar gibi)hedef alıp oraya kadar gitmek ve o noktada gitmek istediğimiz
yönde yeni bir cisim saptamak gerekir.Bu yöntemle mümkün olduğu kadar düz bir
çizgide yol alınabilir.
Pusula
Doğada gidilecek yön için belirli cisim ve işaretleri hedef alıp
yürüyün.
Kutup Yıldızı İle
Dünyamızın kutup noktalarından geçen hayali eksen çizgisi kutup yıldızının çok
yakınından geçmektedir.Bu nedenle geceleyin yıldızlar ve gezegenler hareket
halinde iken(dünyanın kendi etrafında dönüşünden dolayı)kutup yıldızı sabit
kalır.Doğada herhangi bir yıldızı hedef alıp yürür iseniz,yıldızın hareketinden
dolayı düz bir çizgide yürüyemezsiniz.
Dünyanın dönüşünden ötürü kutup yıldızı çevresinde diğer yıldızların
dönüşü."Görüntü fotoğraf filminin uzun pozlandırılması ile elde edilmiş.
(Corbis.com)"
Bu nedenle gökyüzünde yanlızca kutup yıldızını bularak onun
kuzeyi gösterdiğini bilerek,amaçladığınız yönde yürüyebilirsiniz.Kutup
yıldızını bulmak için belirgin bazı yıldız guruplarını bilmek zorundasınız.(Bu
bilgiler kuzey yarım küresinde geçerlidir)
Büyük Ayı yıldız gurubu 7 yıldızdan oluşur.Görünümü eğik duran kahve cezvesine
benzer.Sapın karşısında yer alan kenarın uzunluğunu 5 le çarptığımızda ve kenar
yönünde kutup yıldızını buluruz.Kutup yıldızını doğru bulduğumuzdan emin olmak
için yan yatmış ve beş yıldızdan oluşan bir W harfine benzeyen Cassiopeia
yıldız gurubunu kullanırız.Büyük W nun ortasındaki yıldız, kutup yıldızı
doğrultusundadır.(Lütfen çizimleri inceleyiniz)
Büyük Ayı Yıldız Gurubu
Cassiopeia Yıldız Gurubu
US Army FM 21-76 da Kutup Yıldızının Bulunması
Güneş İle Yön Bulma
Parlak güneşli bir günde bir sopa ve gölgesi yardımı ile yön tayini
yapılabilir.Sopanın gölgesi işaretlenir.Bir süre sonra yer değiştiren gölge ucu
tekrar işaretlenir.Bu iki işareti birleştiren çizgiye dik doğru S - N
eksenidir.Birinci işareti sola ve ikinci işareti sağınıza aldığınızda yüzünüz
kuzeye bakmaktadır.
Saat Yardımı İle Yön Tayini
Güneşli bir günde bileğimizdeki saat yardımı ile yön tayin edebiliriz.Saatin
akrebi güneşe döndürülür.Saatin 12 rakkamı ile akrebin oluşturduğu açının açı
ortayı Güney-Kuzey Hattıdır.Güneş tarafı güney yönüdür.