Tabii bir keþifler çaðý yaþamýyoruz, ama dünyayý kendi gözleriyle görme duygusu, bir toplumu özne yapmanýn en önemli gereklerinden biri olduðu için keþfetme arzusunu kýþkýrtma çabasý devam etmelidir.

Keþfetme konusunda biraz geç kalmýþ gözüküyoruz. Belki, keþfetmek yerine fethetmeyi tercih eden ya da 'onlar keþfetsin biz nasýl olsa gider fethederiz' rahatlýðý içinde, uzak yerleri, oralarý buralarý merak etmeyen Osmanlý'nýn torunlarý olduðumuz için böyleyiz. Atlas dergisinin gerçekleþtirdiði birkaç keþif ekspedisyonu dýþýnda, (örneðin Kuzey Kutbu, Antarktika, Avrupa'yý Kuzey Denizinden Ýstanbul'a kürekle geçmek, dünyanýn en derin maðaralarýna dalmak gibi) yaygýn bir macera ve keþif etkinliði ülkemizde pek görülmez. Tuhaftýr, ekspedisyon sözcüðünü Türkçe'ye çevirdiðimizde yine atalarýmýzýn en iyi bildiði ama keþif anlamýna pek de yakýn olmayan sözcüðe çýkar yolumuz: Sefer.
Seferlere ve seferberliðe alýþkýn, bu öykülerle büyümüþ bir toplumda macera seferberliðini bir tutku olarak yaratmak çok da kolay deðil. 'Þart da deðil' diye düþünenler olabilir, ama dediðim gibi, özne olmak için kendi gözlerinle görmek, kendi kalbinle keþfetmek heyecanýný tatmak bir önkoþul.
Kimine göre Osmanlýlar, Akdeniz'de seyrü seferi engellediði için, kimine göre baþka nedenler yüzünden Avrupa'da keþifler çaðý baþladý. O sýrada biz ne yapýyorduk? Bu çaðýn öznesi niye olamadýk? Bu sorularýn yanýtýný vermek kolay deðil ama, o sýradaki coðrafya bilgimizden ve Osmanlý'nýn bu alanda tavrýnýn ne olduðunu bir ölçüde ortaya koyarak belki sýrra biraz yaklaþabiliriz.
 

Osmanlý kendinden o denli emindi ki, Ýspanyollarýn ve Portekizlilerin dünya denizlerine açýlmalarýný, Afrika'da, Hindistan'da bazý yerleri keþfetmelerini dahi küçümsüyor, alaycý ifadelere baþvuruyordu. Dahasý dönemin en önemli coðrafyacýlarýndan Piri Reis donanmasýyla, kaþif ve tabii iþgalci Portekizlilerin önünü kesmek için Hind Okyanusu kýyýlarýnda onlarla vuruþuyordu.
Atlas'ýn Nisan sayýsýnda, Osmanlý haritacýlýðý anlatýlýyor. Topkapý Sarayý ve bazý eski yazma kütüphanelerinin tozlu arþivlerinde gözlerden ýrak haritalar, Atlas okurlarýna sunuluyor. Dahasý, Atlas, Türklerin yaptýðý ve günümüze kadar kalan ilk dünya haritasýný da gün ýþýðýna çýkarýyor. Kaþgarlý Mahmud'un 1070 yýlýndaki haritasýný pek az kimse bilir ve üstelik Atlas, haritayý Türkçeleþtirmiþ.
Aslýnda Osmanlý'da haritacýlýk, topraklarýn geniþlemesiyle geliþme saðlamýþtýr. Harita iktidarýn tapusudur. Vergi alýnacak topraklarý, sefere çýkýlacak ülkeleri, kuþatýlacak þehirleri, aþýlacak denizleri cümle aleme gösterirler. Atlas'ta Feray Coþkun'un araþtýrmasýndan öðrendiðimize göre Ýstanbul'un fethinin ardýndan, Fatih, yeni baþkentinin güvenliðini saðlamak ve topraklarýný geniþletmek için, Balkanlar, Ege ve Karadeniz'de yoðun bir fetih politikasý güder. Bu politikanýn iyi bir coðrafya ve astronomi bilgisi gerektiði tartýþma götürmez. Bu dönemde Batý ve Ýslam kaynaklarýndan çeviriler yapýlýr. Ali Kuþçu ve Fethullah El Þirvani gibi ünlü matematikçi ve astronomlar Osmanlý'ya gelir. Bizans arþivinde Batlamyus'un coðrafyasýnýn bir kopyasýný inceleyen Fatih, Trabzonlu bilim adamý Yorgo Amirutzes ve oðlundan bu eseri Arapça'ya çevirmelerini ve buna dayanarak bir dünya haritasý çizmelerini ister. Üstelik Fatih, Ýtalya'yý da fethetme arzusundadýr. Bu nedenle Ressam Bellini'den bir Venedik haritasý çizmesini dahi ister. Fatih'in coðrafya merakýný bilen Francoesco Berlinghieri, Geographia'sýný Fatih'e sunar. Bugün Topkapý Sarayý'nda bulunan seçkin harita koleksiyonu Fatih'in harita merakýnýn ve fetih politikalarýnýn ürünüdür.
 

Bugün Piri Reis, Kemal Reis, Barbaros, Turgut Reis gibi Osmanlý denizcilik tarihinde gururla anýlan bir çok kiþi korsan kökenlidir. Osmanlý Sultanlarý bu Müslüman korsanlara, ticaret gemilerini korumalarý ve savaþ zamanýnda sefere katýlmalarý þartýyla koruma vaat etmiþti. Deniz savaþlarý ve korsanlarýn yaðmalarý sonucu haritalar ve kýyý kýlavuzlarý elden ele dolaþýrdý. Venedik Avrupa'nýn, Ýstanbul ise Osmanlý'nýn haritacýlýk merkeziydi.
Evliya Çelebi de Seyahatname'sinde Ýstanbul'daki haritacýlardan þöyle bahsetmektedir:
'Bu haritacýyanlar 15 tanedir ve sekiz dükkandýrlar. Her çeþit bilimi bilir, baþta Latince olmak üzere bir çok dili konuþurlar, Atlas minor ve Mappemonde gibi Latince coðrafya eserlerini okurlar, denizleri, nehirleri, daðlarý, tüm dünyayý çizerler ve çalýþmalarýný denizcilere satarlar. Haritacýlýk bilimi denizciliðin ruhudur. Çünkü haritalarda gemiler için pusulanýn her yönünde yollar çizilmiþtir. Yerlerin ýssýz olup olmadýðý, adalarý, limanlar, sýðlýklar, derinlikler, kayalar, derin sular yönlere göre bu haritalarda gösterilir, denizciler okyanusta yollarýný tüm bu bilgilere göre alýrlar.'


Osmanlý'da deniz haritacýlýðý dendiðinde akla gelen ilk isim tabii ki Piri Reis'dir. En çok bilinen eseri de 1513 tarihli dünya haritasýdýr. Bu dünya haritasýnýn yalnýzca üçte birlik kýsmý elimizde kalmýþ. Bu parça Atlas Okyanusu ve Yeni Dünya'nýn bir kýsmý ile Eski Dünya'nýn bir bölümünü gösterir. 1517'de Kahire'de Yavuz Sultan Selim'e sunulur. Sultan Selim'in bu haritayý kullandýðýna dair herhangi bir kanýt ise yoktur. Bu haritanýn kaynaklarý ve önemi üzerinde yýllardýr bir çok fikir ileri sürülmüþtür. Reis'in 1528 tarihli elimize sadece altýda biri ulaþmýþ olan baþka bir dünya haritasý daha mevcuttur.
Osmanlý korsan reisliðinden Osmanlý hassa reisliðine geçen Ali Macar Reis, 1567'de her biri çift sayfa olmak üzere altý denizcilik haritasý ve bir dünya haritasýndan oluþan bir atlas hazýrlamýþtý. Ali Macar Reis'in atlasýnda, denizler ak, karalar yeþildir. Avustralya kýtasý henüz keþfedilmediði için yer almaz.

Baþka bir deniz haritasý da 1590'da Muhammed Reis ibn Menemenli tarafýndan yapýlmýþ bir Ege denizi portolanýdýr. Bugün Venedik Civico Correr Müzesi'nde olan harita Ýslam kartografyasýndaki Belhi ekolünün özelliklerini taþýr. Buna göre haritada güney kutbu yukarýda yer alýr. Haritada güney yarýmkürenin tepede yer almasý kutsal kent Mekke'nin haritanýn üst kýsmýnda bulunmasý gerektiði düþüncesinden kaynaklanýyor sanýlýyor. Ýslam haritacýlýðýnda Mekke'yi dünyanýn merkezi olarak gösteren haritalar vardýr.


Avrupa ve Osmanlý arasýndaki açýðý ilk farkedenlerden biri Katip Çelebi'dir. Çelebi, 1648 yýlýnda yazmaya koyulduðu Cihannüma'sýnda Asya'nýn ve Ýslam coðrafyasýndan bahseder ve tamamen batý kaynaklarýný referans alýr. Mercator'un ünlü eseri Atlas Minör'ü, asistaný Fransýz asýllý Mehmet Ýhlas'la beraber Türkçe'ye çeviren kiþi de Katip Çelebi'dir.

Matbaanýn kurucusu Ýbrahim Müteferrika tam bir harita meraklýsýydý. Matbaasýndaki altý makineden ikisini harita basýmýna tahsis etmiþti. Vankulu lügatýndan sonra Osmanlý matbaasýnda basýlan ikinci kitap Katip Çelebi'nin Tuhfetü'l Kibar fi Efsari'l Bihar-Deniz Savaþý hakkýnda Önde Gelen Büyüklere Hediye adlý eseridir. Katip Çelebi, Osmanlý deniz savaþlarýnýn tarihini anlattýðý eserinin giriþinde coðrafya bilgisinin çok önemli olduðunu, 'yerle bir olasý kafirlerin' coðrafya bilgileri sayesinde Yeni dünyayý bulup keþiflerde bulunduðundan ve 'Balýkçý unvanýyla ün salmýþ Venedik tayfasý gibi aþaðýlýk kavmin' Osmanlý imparatorluðu ülkesinin boðazýna gelip dayandýðýndan, 'doðuya ve batýya hükmeyleyen þan-ý ulu devlete' karþý koyduðundan bahseder. Kitap gerilemekte olan bir imparatorluðun 'eski güzel günlerine' yeniden kavuþmasý umuduyla yazýlmýþtýr . Çelebi'ye göre Osmanlý'nýn denizlerde gerilemesinin baþlýca nedeni bilgisizlik, becerisizlik ve böbürlenmedir. Katip Çelebi kaptanlara þöyle öðüt verir :

"...reisler deniz ilmini bilmeye sýký önem vereler. Pusula ve hartý iþlerinden gafil olmayalar ve bilenlere de büyükler iltifat eyleyeler."

Birinci dünya savaþý yýllarýnda Osmanlý haritalarýnýn arþivlenmesinde sorunlar çýkar ve iki milyona yakýn harita kaybolur.
Osmanlý haritalarýna karþý ilgi Türkiye ve dünyada, 1929'da Piri Reis'in dünya haritasýnýn Topkapý Sarayý'nýn tozlu raflarýndan gün ýþýðýna çýkmasýyla baþladý. Çoðumuzun tanýdýðý bu haritanýn kaynaklarýndan birinin Kolombus'a dayanmasý tüm dünyada yanký yarattý. Zamanla Osmanlý haritacýlýðýnýn diðer örnekleri de keþfedildi. Bugün elimizde bu büyük imparatorluktan kalan seçkin bir koleksiyon var. Ama bir çoðu henüz keþfedilmedi ve arþivlerde gün yüzüne çýkmayý bekliyor.

Katip Çelebi haklý mýydý acaba?